KENDİ SEMASINDA TEK YILDIZ

Düşünürken de trajiktir, yazarken de yaşarken de; kelimenin sahici anlamıyla trajik;iki ucu da kapalı bir ışıksız tünelde kendini bulan bir çözüm yoksunu. En verimli çağında en çok gereksindiğinden, ışıktan yoksun kalan Prometheus. Her satırını denize atılan bir şişe için yazan bir yalnız. Yine de Yahudi kuyumcuları kıskandıracak denli titiz bir kelime avcısı. Türkçe'nin en has şairlerinden biri...
Nüfus kayıtlarına bakarsanız Cemil Meriç Hatay'da doğdu ama onun bir Hatay'lı olduğunu söylemek, en azından hatırasına haksızlık olur. Cemil Meriç, kanıyla, teriyle, iliği ve ilmiğiyle bir Parisli'dir; bir XVIII. yüzyıl Paris beyzadesi. İstanbul'da yaşadığı söylenen, ama bir ömür Paris'te, Champs-Elysees'de, Montmartre'de gezen, arada bir de 'hemşehrisi' Pierre Loti gibi İstanbul'u, Türkiye'yi gezmeye çıkan bir Paris beyzadesi. Rüyalarını Paris'in süslediği bir Doğulu değil Hind'i keşfe çıkacak denli Batılı bir 'tecessüs'. Kimsenin değinmediği konuları gündeminin merkezine oturtan, yıllarca yok sayılmaya direnen, yaşadığı 'yabancılık'ı eserine ve satırlarına 'nakşeden', Türkçe yazan, hem de tüm müdahalelere karşın kimsenin sıvanamadığı denli Türkçe' yazan bir Batılı.


TRAJEDİNİN ŞİİRİ
Yalnızca arayan bulur ama insanın üzerine düşen aramak; bulmaksa nasip meselesi... Cemil Meriç, nasibinin bolluğundan çok arayışındaki çabasıyla takdire değer. Bulduklarıysa bulunması gerekenlerden çok terk edilmesi gerekenler arasında. Onun yolunun izlenmesi demek, gidilmemesi gereken yolları, sapılmaması gereken çıkmaz sokakları tanımak demek; böyle bir rehber. Hakikati peşin olarak verilmiş saymayan, onları çözülmesi gerekli bulmacalar sayan biri.
Cemil Meriç'i okurken bir şiir gibi okumalı. Haykırarak değil inildeyerek; anlamaya çalışarak değil gönül vererek. Belki de bu yüzden o Cumhuriyet dönemi boyunca sık sık görülen düşünürlerden biri sayılmaktansa bir gönül eri kabullenilmeyi hak etmekte. Gerçekten de yazdıklarını aklın süzgecinden geçirmeye yeltendiğinizde, örneğin yakın dönem aydınlar veya tarihi kişilikler üzerine söylediklerini veya kimi önemli olaylara yönelik yorumlarını pek de öyle kolay kolay geçirmez o süzgeç. Eğer süzgecin üzerinde bol miktarda tortu kalmasını istemiyorsanız, onun kişiler ve olaylar hakkındaki kanaatlerini gönül gözünüzle sıvamak ve süzgeçten geçinceye değin eritmelisiniz. Tersi durumunda yalnız kalmış bir hırçının hezeyanları olur duyduğunuz. Ona da yazık etmiş olursunuz, hakikate de. Çünkü Cemil Meriç demek, hakikat arayıcılığı demek; bulmak değil, biteviye aramak. Bir ömür boyu, o kitaptan bu ansiklopediye, falan sözlükten filân risaleye hep aradı durdu. Herkesin elini uzatıp bulduğu hakikat, onun ele geçmez nazeniniydi. Kimselerin cesaret edemediği bir coşkuyla sarılır Osmanlıca'ya, yani Türkçe'ye
İbn Haldun için kullandığı 'kendi semasında tek yıldız' tanımlamasının, ölümünün üzerinden çeyrek asır geçtikten sonra, İbn Haldun kadar onun için de geçerli olduğu daha bir belirginleşiyor. Sağcısından solcusuna, ilkesizinden ülkülüsüne, aşırısından uyuşuğuna değişik görüş ve yapıdaki birçok aydın veya aydın adayı için Cemil Meriç olmazsa olmaz durumunda. Ne yazık ki bunda biraz da onun kötüye kullanılan ve sloganlaştırılan "İzm'ler idrakimize giydirilen deli gömlekleri...", "Kamus namustur." veya "Oryantalizm: sömürgeciliğin keşif kolu" gibi sözlerinin de payı var. Onun idrak kamçılamak için yaptığı bu türden benzetme veya soyutlamalar kendi bağlamından çıkarılarak Pazar malı haline getirilmişse ve sağlığında hiç satmayan adam ölümünden sonra çok satanlar arasına girmişse ne gam. Cumhuriyet dönemi Türk kültür hayatı kelimenin değerini ondan öğrendi ya.
Onun üslubundan, kelimeleri seçerkenki titizlenmesinden pay alacak kalemin sırtı yere gelmez.
YALNIZLIK İÇİNDE BİR ÇOCUKLUK
Fransız mandası altındaki Hatay'ın Reyhaniye İlçesi'nin Çerkes Mahallesi'nde 12 Aralık 19l6'da doğduğunu, babasının bir Kur'an kapağına düştüğü "Mahdumum Hüseyin Cemil, tarih-i veladeti 1916, 12 Kânunevvel, pazartesi, saat 12." ibaresinden biliyoruz. Babası mahkeme reisi Mahmut Niyazi Bey, aslen Rumelili; Dimetoka'dan... Annesi de hemşehrisi Zeynep Ziynet Hanım. Daha sonraları babasını "çatık kaşlı, az konuşan, hareketlerine akıl sır ermez biri" diye tanımlar. Babasının memurluğu dolayısıyla 7 yaşına değin Antakya'da büyür; ardından yine Reşadiye.
Cumhuriyet ilân edildiğinde Rüşdiye'ye başlar fakat o daha dört yaşındayken çoktan okuyabilmektedir ama aynı zamanda dört numara miyoptur da.
O günlerde Türk Sazı ve Musavver Tarih-i Harb-i Yunan'ı okur. Ablası Antakya'da okuduğu, babası yalnızca akşamları eve geldiği ve annesiyle de pek uyuşamadığı için yalnızlığı çok erken tadar: "Petrol lambasının bir tarafında babam otururdu, bir tarafında ben. Konuşmazdık. Bazan ikimiz de okurduk. Bazan yalnız ben okurdum. Annem ne yapardı? Hatırlamıyorum. Bir gölge gibi sessizdi. O da kökünden koparılmışdı. Çok çabuk aramızdaki köprüler yıkıldı. 11 yaşında şiir yazıyordum. Eflatun'u 13 yaşında tanıdım. 15 yaşında belli başlı Divanları çoktan bitirmiştim. Kitaplar, kitaplar ve susuzluk."
Kürt, Süryani, Ermeni, Nusayri, Çerkes, Arap, Rum, Fellah ve Türkmen yaşıtlarıyla birlikte büyür, zamanı geldiğinde de onlarla birlikte okula gider ama hepsinden farklı bir dil konuşur. O bir 'yabancı'dır arkadaşlarının gözünde; itilir, kakılır, hatta dayak yer. Daha ortaokul çocuğuyken kendisi de bir 'yabancı' olduğunu kabullenir: farklı, öteki ve başka.
12'sini henüz doldurmuşken liseye başlar. Liseyi Antakya Sultanisi'nde okur. Tedrisat Fransızca... Fakat hocaları muhteşem. Cumhuriyet'in sınır dışı ettiği 150'liklerden kurulma hoca kadrosunun da katkısıyla, daha o yıllardan kitapların dünyasına giriş ve bir ömrü o dünyada tamamlayış...
Bu ısrarlı kitap düşkünlüğünde ve bu düşkünlüğün doğurduğu aykırı mizaçta acaba Cumhuriyet Standartlarından geçmemişliğin payı ne kadardır dersiniz? Tek tip, kof ve dayanaksız bir kafa yapısı yerine Eski Yunan mitolojileriyle bezeli, dünya kültür yemişlerinden süzülü; sorgulayıcı, ele avuca sığmaz bir merak ve kolay kolay doymaz bir öğrenme arzusu... O yıllardayken müfredatın desteğiyle içilen Hugo, Chateaubriand, Moliere, Corneille, Racine... Fakat sanıldığının tersine, gördüğü eğitim asla bir manda eğitimi değil. Derslerinde Arapça da var, Osmanlıca da, Türkçe de; hatta Kuran bile... "Ben Fransızlara meftun iken Türk Şiirine de meftundum. Lise tahsili boyunca hep Osmanlıca yazdım. Hür bıraktılar, harfleri kullanmada. (...) Belki Osmanlı'dan kopmadığım için inkılâp aydınlarına benzemiyorum".
Cumhuriyet dönemi kültür coğrafyasında adı sanı duyulmuşların neredeyse tümünü 'kaçkınlık'la suçlayan Meriç, bu yaftadan aslında kendisi de kurtulamaz. Herkes ideolojiye, siyasete, ucuzculuğa, slogana, günübirliğe kaçarken o da tık nefes kaçar: kütüphaneye.
"Geç Kalmış bir Muhasebe"... Daha 17'sindeyken Cemil Meric'in Yenigün gazetesinde 1933'te yayımlanan ilk yazısının başlığı bu: Geç Kalmış bir Muhasebe... Sanki bütün ömrünü özetleyecek bir başlık. Yine aynı dönemde Karagöz adlı yerel bir gazetede şiirler yayımlar. Daha sonra zaman zaman şiire şöyle bir döner gibi olduğu da görülür ama onun asıl yavuklusu düzyazı. "Meçhule tırmanan adam"ın yolu kadar düz bir yazı: yoran, soran, rahat kaçıran, uykusuz bırakan, ter döktüren.

RÜZGÂR KANATLI TECESSÜS
Sonraları 'şovenlik' diye değerlendireceği düzeyde milliyetçi. O yüzden de, 11 iken 12 yıla çıkarılan lise süresini bahane ederek, sınıf birincisi olmasına karşın okulunu bitirmez. İstanbul'a gelir ve son sınıfı Pertevniyal Lisesi'nde okur. Kerim Sadi ve Nazım Hikmet’le arkadaşlığı da bu döneme rastlar. Parasızlık yüzünden İskenderun'a döner ve 9 ay kadar bir köy okulunda öğretmenlik yapar. Ardından İskenderun Tercüme Bürosu'nda Başkan Yardımcılığı...
1939'da hayatına yön veren bir tutuklama kararıyla Antakya'ya götürülür. Suçu, Hatay hükümetini devirmek... İdam talebiyle yargılanır ama iki ay sonra beraat eder.
1940'ta yeniden İstanbul'a gelir ve Yabancı Diller Okulu'na devam eder. Ertesi yıl tarih ve coğrafya öğretmeni Fevziye Hanım'la evlenir ve Fransızca öğretmeni olarak Elazığ Lisesi'ne gider.
İlk yavuklusu şiiri çoktan bırakmıştır; roman yazmak niyetindedir ama Balzac'ı tanıdıktan sonra bu niyetinden vazgeçer. Roman yazmak yerine onu çevirmeyi seçer. İlk çevirisi Altın Gözlü Kız 1943'te çıkar. Sıkıntı yakasını bırakmamaktadır ve 1945'te yeniden İstanbul. Aynı yıl, çok sevdiği tarih hocasının adını taktığı oğlu Mahmut Ali, ertesi yıl da kızı Ümit doğar.
1946'da İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi'nde Fransızca okutmanı olur. 1974'te emekli olur. Fakültedeki göreviyle birlikte hayatı belli bir oranda düzene girdiği için çeviri ve telif eserleri peş peşe çıkmaya başlar ama çocukluğundan başlayarak kendisine hep ayak bağı olan, onunla 'en sevgili'sinin arasına giren gözleri iyice kötüleşir ve 1954'te iyice görmez olur.
Birkaç başarısız göz ameliyatı sonrasında doktorları yurtdışına çıkmasını salık verirler ve o da 1955'te bir başına vapurla Marsilya'ya, oradan da sevgili Paris'ine gider. Ne ki oradaki ameliyatlar da başarılı geçmez. O tarihten sonra kızının veya sevenlerinin gözlerini emanet alarak okumalarını ve yazılarını sürdürür.
Ölümünden sonra yayımlanan ve öbür eserlerinden çok daha fazla yankı uyandıran Jurnallerini 1963'te yazdırmaya başlar ve aralıklarla 1983'e değin sürdürür. Türkçe'de daha önceleri benzeri olmayan çapta bir incelemeyle Hint düşüncesini ele aldığı Hind Edebiyatı'nı 1964'te yayımlar. 1967'de ise sol söylemin andığı ama kimselerin hakkında kalem oynatmadığı Saint-Simon'u çıkarır. Fakat onun tanınmasını sağlayan iki eseri, Bu Ülke ile Ümrandan Uygarlığa 1974'te çıkar.
Yaklaşık 54 yıl süren bir yazı, düşünce, hesaplaşma, ıstırap ve tecessüs hayatından sonra, 13 Haziran 1987'de beyin kanamasından göçer. Beyin kanaması...
Beyin kanaması..."Bana öyle geliyor ki, kapakları açılmış bir baraj gibi, kelimeler boşalacak içimden. Günlerce, aylarca. Ama bu kelimelerin hangi düşünce çarklarını döndüreceği belli değil. Onları çok defa kendim de tanımıyorum... Kelimeleri sana veriyorum okuyucu... Onlar yanıp sönen birer oyuncak. Boş içleri. Boş mu? Alev var göğüslerinin içinde, barut var, gözyaşı var".
Cemil Meriç bize kelimeyi işte böyle emanet etti.

İADE-i MEKTUP 2

Özür dileyerek yine geldiğimi söylemeliyim. Son zamanlarda sizi her zamankinden daha da suskun görüyorum. Konuşmanın bir yerinde susuyor ve sözünü ettiğimiz dünyadan tamamen kopuyorsunuz. Açıkçası bu da beni çok kaygılandırıyor.
Âniden sessizleşiyor ve tümüyle çekiyorsunuz kendinizi yanımızdan. Bizler, konuşmanın orta yerinde usulca pencerelerinizi kapatıvermenizi görmezden geliyor ve kaçıp gitmenizi hiç fark etmemiş gibi sözlerimizi sürdürüyoruz. Görünüşe göre bizim bu aldırışsız tavrımız, sizi pek rahatsız da etmiyor.
Hatta, kendi içinize kapandıktan sonra, bizim varlığımızla en ufak bir ilginizin kalmadığı bile söylenebilir. Kapalı kaldığınız o süre içinde, çok muhtemeldir ki siz sadece kendinizle konuşuyorsunuz ve orada bir ikinci konuşmacıya da pek yer yok. Aslında ben sizi çok iyi anlıyorum. Kendinizi bir anda sürüp giden bütün bu kuru gürültünün içinden çekip alabilme yeteneğiniz, bende tarifi güç bir hayranlık duygusu uyandırıyor. Doğrusunu isterseniz, sizdeki bu inanılmaz yeteneğin bende de olmasını çok isterdim.
Ama korkarım yok ve ben böyle bir yeteneği sonradan edinebilecek kadar heyecan dolu biri de değilim. Ben daha çok sözlerin kalabalığında gizlemeye çalışıyorum kendimi. İnanın en az sizin kadar yoruluyorum yaşamaktan ve en az sizin kadar istiyorum herşeyin kısa bir zaman için bile olsa biraz dışına çıkabilmeyi.
Başarabildiğim kuşkulu... Ama ben yine de deneyip duruyorum. Sözlerin ençok sıradanlaştığı, anlamlarından ençok soyunduğu anlarda sahne alıyor ve dakikalar boyunca lafı kimseye bırakmayarak konuşuyorum. Sanırım bunu yaparken pek de zorlanmıyorum. Çünkü benim bu konuşkan sessizliğimi inandırıcı buluyor herkes.
Kimse aslında o anda orada olmayabileceğim ihtimalini aklına getirmiyor. Sizin suskun firarlarınız nasıl görmezden geliniyorsa, benim bu gürültülü kayboluşlarım da o kadar gizlenebiliyor gözlerden. Aradaki tek fark, sizin umursamaz asaletiniz... O kadar kendiniz gibi çekiliyorsunuz ki aramızdan; içten içe farketsek bile yokluğunuzu, bir şey koyamıyoruz yerinize. Oysa ben o anlamsız tiradlarımı kestiğim anda, lafı alıp aynı çamurlu yollardan geçirecek birileri bulunuyor mutlaka.
Hepimizin paçaları çamurlu oluyor bu yüzden. Bir tek siz bunun dışında kalıyorsunuz. Âni kopuşlarınız ve ısrarla görmezden gelinen o çok çarpıcı suskunluğunuz sizi ayırıyor hepimizden. Bütün bu hengame sona erdiğinde, aramızda sadece sizin gerçekten söylenmiş birkaç sözünüz olduğunu görecek ve muhtemelen acıyacağız bu yüzden kendimize. İçinizde neler oluyor, böyle dakikalar boyunca kendinizle neler konuşuyorsunuz, bilemiyorum. Ama gözlerinizdeki derinliğin her geçen gün biraz daha arttığına bakılırsa, her söylediğiniz yer ediyor ruhunuzda.
Dilinizdeki sükunetin izlerini, dilinize oranla biraz daha konuşkan bulduğum gözlerinizde arıyorum ben bu yüzden. Göz kapaklarınız, sözlerinizi kilitleyen dudaklarınız kadar mahir değiller laf aramızda. Ağzınızdan kaçırmadığınız sözcüklerin bir kısmı gözlerinizden kaçıveriyor. Sizin hakkınızda söylediğim bunca şeyin altında, gözlerinizden topladığım bu ipuçları yatıyor anlayacağınız. Sizi doğru anlayıp anlamadığımı bilmiyorum, ama bu çok da önemli değil!
Önemli olan insanların içinde yaşayan bir insanın, insanların dışında ve kendi içinde bir yerlerde daha dönüp durduğunu farkedebilmektir. Bunu farketmek, şunu söyleyebilmeye de imkan veriyor çünkü: Suskunluklar, yalanı olmayan konuşkanlıklardır.

Bir İade-i Mektup Hadisesi

Ben, göndermiş olduğunuz bir mektubun iadesiyim. Üzerime yazdığınız adreste, üzerime yazdığınız isimde kimseyi bulamadım. Artık orada oturmuyormuş. Daha önce orada oturup oturmadığına dair herhangi bir delile de rastlamadım. Bundan sonra başka bir yerde oturup oturmayacağı konusunda da ciddi şüphelerim var. Aslını sorarsanız, böyle birinin var olduğuna pek inanmıyorum ben. Bana kalırsa siz, kafanızda yaşattığınız bir fikri, insan kılığına sokup dünyaya yansıttınız. Sonra da onun gerçek bir insan olduğuna inandınız. Hatta üzerime yazdığınız türden bir adreste oturduğuna da inandınız. Ama o orada oturmuyordu. O başka bir adreste de oturmuyordu. O dünyada değildi. Onu sizden başka gören yoktu. O sadece sizin kafanızın içindeydi. Orada yaşıyordu. Bütün o güzellikleri kafanızın içindeki biriyle yaşadınız. Onunla konuştunuz. Yollarda onunla birlikte yürüdünüz. Aslında baştan beri kafanızın içindeki biriyle konuşuyordunuz. Başkaları bunun sizin kendi kendinizle konuşmanızla aynı şey olduğunu düşünebilir. Sizin yazdığınız bir mektup olarak ben böyle düşünmüyorum. Bence siz kendi kendinizle konuşmuyordunuz. Siz kafanızın içindeki bir "sen"le konuşuyordunuz. Bu ikisi farklı şeyler... O kadar farklı ki, birincisine delilik, ikincisine yalnızlık diyor uzmanlar. Onlara sorarsanız, birincilerin bir düzelme şansı var, ama ikinciler tamamen umutsuz vaka! Bunu yüzünüze bu kadar keskin sözlerle söylemek istemezdim ama, siz de pek umut vaat etmiyorsunuz bana kalırsa. Benim, yani uzun bir seyahatten yeni dönmüş bir mektubun konuşmasını büyük bir sükunet içinde dinliyor olmanız dışında, deli olduğunuza dair tek bir delil yok ortada. Ama yalnızlık, doğrusunu is-terseniz yalnızlık paçalarınızdan akıyor sizin Sakın aksini söylemeye yeltenmeyin, bana etrafınızı saran kalabalıklardan filan söz etmeyin!.. Onlar gerçek değil, hepsi gölge... Aksine neredeyse ıssız denecek kadar tenha bir hayatınız var sizin. Zaman zaman siz farkında olmadan bu tenhalık o kadar canınızı acıtıyor ki, el yordamıyla gölgelerden birini diğerlerinden ayırıp onunla oynamaya başlıyorsunuz. Ona bir yüz çiziyorsunuz, iki çift göz, bir ince burun, tedirgin dudaklar... Size baksın, sizi görsün, sizinle konuşsun diye... Ama bir gölgenin ömrü ne kadar uzatılabilir ki... Sonunda kaybolup gidiyor gözünüzün önünden. Beni asıl hayrete düşüren, yıllardır kaybolan her gölgenin ardından yaşadığınız o sarsıntılı şaşkınlıklar... Bu şaşkınlıklar, her defasında gerçeğin kafanıza dank etmesini uzun zamanlar boyunca geciktirmeyi başarıyorlar. Acınası bir zayıflıkla bana benzeyen umutsuz mektuplar yazmaktan kendinizi alamıyorsunuz bir türlü. Ama hakkınızı yemeyeyim; gerçek olmasalar da, gerçeğe çok benzeyen adresler uyduruyorsunuz her defasında. Mesela zarfıma yazmış olduğunuz adrese ben bile inanacaktım neredeyse. Neyse ki, hayatın gerçekleri, hayallerin uzun boylu yaşamasına izin vermiyor. Neyse ki gölgeler hiçbir adreste ikamet etmiyor. Siz pek ayırdında olmasanız da, mektubunuz olarak ben gerçeğe sadakatimi kaybetmeyip, bir bumerang gibi hayallerinizi iade etmeyi başarabiliyorum. Yoksa işiniz daha da zor olabilirdi. Her insanın zaman zaman gerçeğe toslamaya ihtiyacı vardır. Bana inanın; sağınızda solunuzda küçük yaralar bereler açsa da, gerçek bu dünyada taşlanacak en emniyetli şeydir. Sizin hayatınızda daha heyecan verici bir misyonum olsun isterdim tabii; ama bir iade-i mektup olarak da sizin iyiliğinizi gözettiğimden hiç şüpheniz olmasın. Keşke elimden gelmiş olsaydı da, sayfalarım üzerine ilk harfleri kondurmak üzere kalemi elinize aldığınızda gerçeği kulağınıza fısıldayabilmiş olsaydım. Ama hayatın bir döngüsü var biliyorsunuz, biz ne kadar değiştirmeye çalışırsak çalışalım, her şey sonunda olacağına varıyor. Neyse, lafı uzatıp kederin yüzünüze vuran karanlığını daha fazla koyultmayayım. Yayından çıkan bir ok gibi muhayyel bir adrese postalanmış bir mektup olarak kendimi size iade ediyorum. Gölgelere kapılarak gerçeği kendinizden uzaklaştırmıştınız. Şimdi ben, sadece mektubunuz değil, bir bakıma gerçeğin de iadesiyim size. Hoyrat bir telaşla geri dönerken hayallerinizin kırılmasına sebep olduysam, beni lütfen affedin.